در میانۀ دیرینگی و نوپیدایی
مصطفی دُرّی (سردبیر)
لید: موسیقی از جمله موضوعات فقهی است که نمیتوان بهدقت، کهن یا نوپدید بودنِ آن را قضاوت کرد. موسیقی هم کهن است و هم نوپدید؛ دیرین، ازاینرو که قرنهاست در ابواب مکاسب محرمه کتب فقهی حضور دارد و ابحاث فراوانی پیرامون آن صورت گرفته است؛ و نوپدید، بهخاطر ابعاد و جدیدی که هر بار به آن افزوده میشود و این سالها، سرعت نیز گرفته است.
موسیقی از جمله موضوعات فقهی است که نمیتوان بهدقت، کهن یا نوپدید بودنِ آن را قضاوت کرد. موسیقی هم کهن است و هم نوپدید؛ دیرین، ازاینرو که قرنهاست در ابواب مکاسب محرمه کتب فقهی حضور دارد و ابحاث فراوانی پیرامون آن صورت گرفته است؛ و نوپدید، بهخاطر ابعاد و جدیدی که هر بار به آن افزوده میشود و این سالها، سرعت نیز گرفته است.
همینها باعث شده است که بحث از موسیقی و ابعاد فقهی آن، همیشه جذاب و پرمخاطب باشد. هر بار نیز بهانهای برای این گفتگو فراهم میشود؛ یکبار با کنسل شدن یک کنسرت، بار دیگر با منع از برگزاری کنسرت در برخی شهرهای مذهبی و دیگر بار، با چالش تکخوانی زنان.
همین چالشها و همین جذابیت همیشگی موسیقی، مدرسه فقه هنر را بر آن داشت که یک شماره از مجلات الکترونیکی خود را به این موضوع اختصاص دهد؛ البته با این توضیح که موسیقی، اعم از نوازندگی است و شامل خوانندگی هم میشود؛ و اینکه در یک مجله الکترونیکی، انتظار میرود ابعاد نوپدید یا مورد ابتلای امروز موسیقی، مورد کاوش فقهی قرار گیرد.
فصل اول از این مجله، به تفاوت میان غنا و موسیقی اختصاص دارد. شاید بسیاری از متدینین هنوز ندانند که غنا با موسیقی متفاوت است و اینکه اساساً در روایات و آیات، سخنی از «موسیقی» به میان نیامده، بلکه از غنا و آلات لهو سخن گفته شده است. حجتالاسلاموالمسلمین نهاوندی، با نزدیک به دو دهه سابقه تدریس خارج فقه رسانه و حجتالاسلاموالمسلمین صادق کاملان بهعنوان یک فقیه نواندیش، در دو گفتگو، به این موضوع پرداختهاند.
حتی بر فرض اینکه موسیقی، مصداق یا معادل غنا باشد، اما آیا غنا حرام است؟ آیتالله سید احمد مددی و حجتالاسلام دکتر سید حمید میرخندان، عضو هیئتعلمی دانشکده دین و رسانه، در دو گفتگو و حجتالاسلاموالمسلمین محمدکاظم حقانی فضل، معاون سابق مدرسه فقه هنر، در یک یادداشت اختصاصی، این موضوع را کاویدهاند.
در فصل سوم، به واکاوی فقهی حرمت موسیقی پرداخته شده است. آیات سید مجتبی نورمفیدی و محمد عندلیب همدانی بهعنوان دو استاد درس خارج فقه معاصر، در قالب دو گفتگو در کنار یک یادداشت اختصاصی از یکی از فقهپژوهان حوزه علمیه قم، تلاش داشتهاند تا ابعاد گوناگون فقهی حرمت موسیقی و ادلهای که برای آن اقامه شده یا ممکن است اقامه شود را به بحث بگذارند.
شاید بتوان گفت یکی از مهمترین دغدغههای مشترک موسیقیدانان در سبکها و سلیقههای گوناگون، چرایی عدم نمایش ساز از رسانههای رسمی از جمله رسانه ملی است. ِدو گفتگو با آیتالله سید احمد مددی و حجتالاسلاموالمسلمین محمدعلی حیدری که سالها در زمینه فقه هنر به پژوهش پرداخته است در کنار یک یادداشت اختصاصی، مطالب این فصل را تشکیل میدهند.
فصل پنجم، به تکخوانی زنان، بهعنوان مهمترین مطالبه بانوان موسیقیدان و خواننده از منظر فقه میپردازد. آیتالله نجفی یزدی به همراه حجتالاسلاموالمسلمین شریعتی تبار (مدیرعامل سابق بنیاد پژوهشهای اسلامی) و حجتالاسلام دکتر مهدی داوودآبادی، استادیار دانشکده دین و رسانه، در سه گفتگوی جداگانه، این موضوع را به بحث گذاشتهاند.
پیرامون جواز یا عدم جواز برگزاری کنسرت در شهرهای مذهبی، اگرچه سخنان سیاسی و ترویجی فراوان گفته شده است، اما کمتر از منظر فقهی و استدلالی به این موضوع پرداخته شده است. در فصل ششم، این موضوع در قالب دو گفتگو و یک یادداشت مورد واکاوی قرار گرفته است.
آیندهپژوهی فقه موسیقی، عنوان فصل هفتم این مجله است تا از طریق آن، بتوان به درپیشگرفتن رویکرد فعّال و غیرانفعالی توسط دانش فقه در مواجهه با مسائل آینده موسیقی امیدوار بود.
فصل پایان این مجله نیز بهسان سایر مجلات الکترونیکی مدرسه فقه هنر، به پیشینه مسئله اختصاص دارد. نمایه مقالات فقهی و حقوقی موسیقی، کتابشناسی فقه موسیقی، گزارش دو کتاب مهم فقه موسیقی، در کنار چند گزارش موضوعشناسانه و حکمشناسانه، بخشهای این فصل را تشکیل میدهند.
در پایان ضمن تأکید بر اینکه این مجله تنها به میزان وُسع کوچک خود، به دنبال توسعه و تعمیق فقه موسیقی و ارائه رویکرد دانشی در مواجهه با مسائل آن است و انتظاری بیش از این نباید از آن داشت، امیدوارم این تلاش کوچک، مورد توجه مولای دو عالم، حضرت صاحبالزمان (عج) قرار گیرد و گامی کوچک در راستای اعتلای فقه هنر به شمار آید، آمین.
