«رقص و حرکات موزون»؛ سبکسری یا هنر و آئین مذهبی؟!
مصطفی دُرّی (سردبیر)
لید: در یکی دو دهه اخیر اما پس از آن که جذابیت مسئله موسیقی آرامآرام از جامعه مسلمین رنگ باخت و کمتر مسلمانی از احکام موسیقی و ابعاد فقهی آن سخن میگوید، مسئله رقص و حرکات موزون، جانی دوباره گرفته است. این امر به مدد انواع جدید حرکات موزون که برخی از آنها ذیل ورزش، برخی ذیل هنر و پارهای ذیل آئینها و مناسک عبادی جای میگیرند صورت گرفته است. هر اندازه که اقبال به موسیقی و خوانندگی و پرسش از احکام فقهی گوناگون آن در چند دهه پیش رونق داشت؛ اما امروز کمتر کسی از حکم فقهی موسیقی میپرسد؛ بلکه بهجای آن، باشگاههای ورزشی، کلاسهای زیرزمینی و پرسشهای گوناگون از رقص رونق گرفتهاند.
رقص و حرکات موزون همواره از منظر فقه اسلامی، چه شیعی و چه سنی، امری نکوهیده و مرجوح بوده است؛ حتی برخی انواع یا شیوههای اجرای آن که از منظر دانش فقه، حرام شمرده نشدهاند نیز راجح و مستحب به شمار نمیآیند. این امر فارغ از نگاه اجتماعی متدینان به این مقوله است که آن را امری سبک و خلاف مروّت و متانت میانگارند. حتی رقص سماع که برخی فرقههای صوفی مروّج آن هستند نیز نتوانست فرومایگی رقص و حرکات موزون را از منظر متدینین کاهش دهد.
در یکی دو دهه اخیر اما پس از آن که جذابیت مسئله موسیقی آرامآرام از جامعه مسلمین رنگ باخت و کمتر مسلمانی از احکام موسیقی و ابعاد فقهی آن سخن میگوید، مسئله رقص و حرکات موزون، جانی دوباره گرفته است. این امر به مدد انواع جدید حرکات موزون که برخی از آنها ذیل ورزش، برخی ذیل هنر و پارهای ذیل آئینها و مناسک عبادی جای میگیرند صورت گرفته است. هر اندازه که اقبال به موسیقی و خوانندگی و پرسش از احکام فقهی گوناگون آن در چند دهه پیش رونق داشت؛ اما امروز کمتر کسی از حکم فقهی موسیقی میپرسد؛ بلکه بهجای آن، باشگاههای ورزشی، کلاسهای زیرزمینی و پرسشهای گوناگون از رقص رونق گرفتهاند.
کاهش گفتگوی فقهی پیرامون موسیقی البته بدین معنا نیست که حکم آن از جانب فقهی روشن است و مردم نیز کاملاً از آن آگاهاند؛ بلکه بدین معناست که بسیاری از متدینین تکلیف خود را با موسیقی روشن کردهاند؛ چه از راه مراجعه به فتوای مرجع تقلید، چه از راه تفکیک بین موسیقیهای دارای مجوز وزارت ارشاد و غیر آن، و چه از راههایی نظیر تفکیک بین موسیقی سنتی و پاپ و رپ و حلال دانستن یک یا چند سبک و حرام انگاشتن سایر سبکها.
هرچه هست و به هر دلیل اما شاید بتوان گفت مهمترین موضوع فقه هنر در زمان فعلی، مسئله رقص و حرکات موزون است. نیاز انسان به آرامش و درعینحال، ورزش و فعالیت بدنی در کنار تأثیر شگرف موسیقی در ایجاد حالات گوناگون روحی، اقبال به رقص و حرکات موزون که در اکثر قریب به اتفاق موارد، همواره با موسیقی است را افزون کرده است؛ یکی برای آرامش به یوگا و ووشو پناه میبرد؛ یکی برای ورزش و فعالیت بدنی میرقصد و دیگری برای شادی و فرار از اندوه تنهایی در دنیای مدرن، رقص جمعی را برمی گزیند. همین امر موجب شده است که حتی در شهرهای مذهبی نیز کمتر باشگاه ورزشی به خصوص برای بانوان را بتوان یافت که آموزش یا انجام رقص و حرکات مووزن، به شیوههای گوناگون، در آن انجام نشود.
همین امر، لزوم و اهمیت پرداخت به فقه رقص و حرکات موزون را دوچندان میسازد. مجله الکترونیکی «فقه رقص و حرکات موزون» که توسط مدرسه فقه هنر تولید شده است، در ضمن چند فصل، بهصورت مختصر، به ابعاد گوناگون فقهی این موضوع روز جامعه اسلامی پرداخته است.
فصل اول این مجله، ماهیتشناسی رقص و حرکات موزون را موضوع خود قرار داده است. دو گفتگو با دو استاد و دانشآموخته هنر اسلامی به همراه یک یادداشت، مطالب این فصل را تشکیل میدهند.
بررسی حکم فقهی رقص و حرکات موزون، در فصل دوم مجله مورد واکاوی قرار گرفته است. در دو گفتگو و سه یادداشت تلاش شده است تا هم ادله فقهای سلف و هم ادله جدیدی که برای بررسی فقهی این موضوع بیان شده است بررسی گردد. در این مطالب تلاش شده است از فقها و فقهپژوهانی که نظرات متفاوتی دررابطهبا این موضوع دارند برای گفتگو و نگارش یادداشت استفاده شود.
آنچه در سالهای اخیر، بهنوعی موضوعشناسی رقص را تغییر داده است اضافهشدن ابعاد ورزشی و هنری به آن است. سه استاد دروس خارج و سطوح عالی حوزه علمیه، تأثیر این تغییر موضوعی در حکم فقهی آن را در فصل سوم به بحث گذاشتهاند.
ازآنجاکه به فرموده بسیاری از فقها از جمله مرحوم امام خمینی، رقص فینفسه، موضوع حکم فقهی نیست؛ لذا باید از عناوینی سخن گفت که انطباق یا عدم انطباق آنها بر رقص، حکم آن را مشخص میکند. لهو، لغو و لعب، برخی از این عناوین هستند که در فصل چهارم، از حکم آنها و امکان تطبیقشان بر رقص سخن گفته شده است.
فصل پنجم به بیان سیره معصومین (ع) در مواجهه با رقص و حرکات موزون اختصاص پیدا کرده است. مدیر پروژه سبک زندگی اهلبیت (ع) در پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر به همراه یکی از اساتید سطوح عالی حوزه، از این موضوع سخن گفتهاند.
برای بیان حکم فقهی رقص و اثبات مرجوحیت آن برای مسلمانان، بسیاری به ابعاد سوء روانی که رقص در انسان ایجاد میکند تمسک کردهاند. همین امر بهانهای شد تا در فصل ششم، به ابعاد روانشناختی رقص در گفتگو با رئیس کارگروه هنر و صنایعدستی مرکز تحقیقات اسلامی مجلس بپردازیم.
پس از بیان ابعاد روانشناختی، در فصل هفتم، به سویههای اجتماعی رقص و گسترش و رونق آن در جامعه اسلامی پرداختهایم.
آیندهپژوهی فقه رقص و حرکات موزون، تلاشی است برای آمادهشدن دستگاه فقهی برای مواجهه با مسائل آینده رقص و حرکات موزون. که در فصل هشتم مورد واکاوی قرار گرفته است.
فصل پایانی نیز بهسان سایر مجلات الکترونیکی مدرسه فقه هنر، به بیان پیشینه فقه رقص و حرکات موزون اختصاص دارد. نمایه مقالات، کتابشناسی و چهار گزارش اختصاصی از چهار کتاب مهمی که به این مقوله پرداختهاند، بخشهای فصل پایانی این مجله را تشکیل میدهند.
امید است این تلاش، گامی کوچک برای توسعه و تعمیق فقه هنر و ارائه فتاوای کارآمد در مواجهه با این مسئله مهم دنیای معاصر به شمار آمده و مورد توجه مولای دو عالم، امام عصر (عج) قرار گیرد، آمین.
