هنر مقدس، اصول‌ها و روش‌ها

نقدی بر کتاب تیتوس بورکهارت، ترجمه‌ی جلال ستاری

فلسفه هنر، علم زیبایی شناسی، یکی از مهم­ترین دستاوردهای فلسفی دوران مدرن است. این فعالیت علمی، فلسفی، در دوران معاصر باعث شده است، تمامی متأملان و اندیشمندان موافق و مخالف مدرنیته، عکس العمل خود را نسبت به سبک­‌ها و سنت­‌های هنری نشان دهند.
یکی از منتقدان جدی مدرنیته، سنت‌گرایان (به عبارت بهتر طرفداران حکمت خالده، یا خرد جاودان) هستند. سنت‌گرایان با تکیه بر اصول­ و اشتراکات معنوی و روحانی که در سنت‌­های مختلف پیدا می­کنند، هستی را – با آن حکمت خالده و جاودان – تحلیل و تفسیر می­نمایند. از این رهگذر برای پاسخ به تجربه­‌ها و طلب­‌های زیبایی‌شناختی، یک سری قواعد و قوانین را از حکمت خالده استخراج می­کنند و آثار هنر سنت یا دین را با آن‌ها تفسیر و تبیین می­نمایند.
یکی از کسانی که در این عرصه، پژوهش‌­های جدی کرده است و از این طریق، پیشنهادهای بسیار به دردخور و ماندگاری، برای احیای هنر مقدس و یا نقد و تفسیر هنر مقدس، به اندیشمندان و هنرمندان ارائه نموده، عارف و اندیشمند نامدار سوئیسی، تیتوس بوکهارت است. وی با نوشتن کتاب هنر مقدس، نظام‌­های فکری و فلسفی بزرگان سه‌گانه (رنه گنون، فریت شووان، کومارا سوامی) را در زمینه هنر بسط دارد، و تفسیرهای روشنی از یافته‌­های آن‌ها ارائه داد.
بورکهارت، هنری را مقدس می­داند که صورت‌های قدسی داشته باشد. به عبارت دیگر عالم قدسیت و معنا، درست است که نیاز به صورت دارد، برای تحقق‌­اش، ولی هر صورتی را نمی­پذیرد. صورتی فراخور هنر مقدس است که خود ذاتاً، با معنویت و روحانیت، متحد باشد.
او در مقدمه­‌ی کتاب، فرق می‌گذارد بین هنر دینی و هنر قدسی؛ اولی را هنری می‌داند که صرفاً موضوعش مسائل دینی و مذهبی باشد، ولی صورتش می‌تواند از صورت‌های هنری غیر دینی هم باشد.
مثلاً هنرهای رنسانس و باروک نمونه تمام عیار، هنر دینی هستند ولی هنر قدسی به شما نمی­آیند از طرف دیگر هنر قدسی، هنری است که
صورت‌­اش قدسیت را القا کند.
بعد در جای جای کتاب، مقایسه می‌کند هنر مقدس را با هنر مدرن. بورکهارت هدف هنر مقدس را فراخوانی و یادآوری احساسات یا انتقال تأثرات نمی­داند بلکه هنر مقدس، رمزی است که انسان را از عالم ماده به عالم ماوراء پیوند می­دهد. حال آن‌که هنر مدرن (غیر مقدس) این امکانات را نمی­تواند در اختیار انسان بگذارد.

تیتوس بورکهارت کتاب هنر مقدس را در شش بخش همراه مقدمه تنظیم کرده است، که مقدمه‌­ی کتاب به کلیات هنر مقدس و زمینه­‌ها و اهداف آن می­پردازد.
بخش اول: تکوین معبد هندو. در این بخش، مباحثی را که از متون دینی به دست آورده مطرح می‌کند و بعد از آن به جنبه­‌های پدیداری و زندگانی مردم، و حضور هنر در معابد هندو می­پردازد، و هنر مقدس آن‌ها را هنری می‌داند که تقلید از آثار دوا (deva) قلمداد می­کند.
بخش دوم: «آن در منم» ملاحظاتی درباره شمایل‌نگاری درگاه شکوهمند کلیسای رومی‌وار
نویسنده در این بخش از کتاب به بررسی شمایل‌نگاری‌­های کلیسا – شمایل حضرت عیسی – می­پردازد و تبیین و توجیه این‌که در هنر مسیحیت فقط یک موضوع وجود دارد که قدسیت آن هنر را تفسیر می‌کند.
بخش سوم: مبانی هنر اسلامی. در این بخش به بررسی مبانی و اصول هنر اسلامی پرداخته می‌شود. به این معنا که در درجه‌ی اول آفریدگار هستی خود هنرمند (مصور) است و هنر الهی، تجلی وحدت در جمال و جلال است. و از این طریق هنر ارتباط تنگاتنگی با حکمت دینی دارد.
بخش چهارم: تمثال بودا.، این بخش مربوط به چگونگی وابستگی هنر بودا، به تمثال اوگل لوطوس است. از آن‌جایی که در هنر مسیحیت موضوع هنر فقط وجود عیسی مسیح است در هنر بودا نیز، حول تمثال بودا رقم می­خورد.
بخش پنجم: منظره در هنر خاور دور. این بخش از کتاب، به اوضاع نقش‌نگاری و نقاشی چینیان می­پردازد و نفوذ رمز و راز آئین تائو در هنر چینی را مورد بررسی قرار می‌دهد.
بخش ششم: انحطاط و احیاء هنر مسیحی. همچنان که از عنوانش معلوم است سیر تاریخی و تطوری، هنر مسیحیت را تحلیل می‌کند و نقاط فراز و فرود این هنر را تبیین می‌نماید.
ایشان نه‌تنها با بررسی آثار هنری که در دامن این تمدن­‌ها تولید شده، به متون عمیق الهی – عرفانی آن­ها نیز توجه دارد و مدعی است که آن آثار فقط و فقط از درون این معانی به وجود می‌آید و معنویت و روحانیتی که در سنت‌­ها یافت می­شود فقط در صورت مخصوص خود، یعنی آثار هنر مقدس تبلور پیدا می­یابد.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

13 + یازده =